Кыргызстанда Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары болуп өттү. Бул окуяны бүткүл дүйнө жүзү кызыгуу менен байкап турду. Интернетти эбегейсиз Номадиядан тартылган кадрлар каптап кетти! Бишкек Аренада ачылыш аземинде америкалык хореограф Кеоне Мадрид тарабынан коюлган бий Тик-Ток менен Инстаграммда кеңири тарап, жаштар арасында вируска айланды.

2026-жылдагы VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынан кийин Көчмөндөр оюндары дүйнөлүк брендге айланды деп ишенимдүү түрдө айтууга болот. Эми гана Көчмөндөр оюндары дүйнөдөгү бардык этникалык спорттук оюндарды бириктирүү жана дүйнө элдеринин этномаданиятын өзүнө камтуу үчүн зор мүмкүнчүлүккө ээ экени айкын болду. Биз жакында күбө болгон көрүнүш – бул чыйырдын башталышы гана!

Мында бир суроо туулат: дал ушул кыргыздар бул эбегейсиз долбоорду ойлоп таап, ишке ашырып, дүйнөлүк брендге айландырышы кокусунан болуп калдыбы же мыйзам ченемдүү көрүнүшпү?

Биздин тарыхыбыз менен маданиятыбыз бул кубулуш таптакыр кокустук болбогондугун далилдеп турат!

Биринчиден, кыргыздар бүткүл дүйнөгө «Манас» эпосун тартуулашкан. Бул – көчмөндөрдүн маданияты жараткан эң улуу чыгармалардын бири. Эгер саясий өлчөмдө монгол Темүжин (Чыңгыз хан) адамзат тарыхындагы эң ири континенттик империяны түзгөн болсо, маданий мейкиндикте кыргыздын «Манас» эпосу көлөмү жана мазмуну жагынан теңдешсиз чыгарма экени талашсыз. «Манасты» бүтүндөй көчмөн цивилизациясынын энциклопедиясы деп атоого толук негиз бар.

«Манас» – көчмөн маданиятынын квинтэссенциясы. Адамзат тарыхындагы эң улуу эпостордун бири катары, ал чындап эле океандай түгөнгүс жана чексиз. Чыңгыз Айтматов аны океандай чыгарма деп атап, анын чексиз масштабын, тереңдигин жана элдин турмушун эбегейсиз кеңири чагылдырганын баса белгилеген.

Экинчиден, дал ушул «Манаста» «Көкөтөйдүн ашы» деп аталган бүтүндөй бир бөлүм бар.

Көкөтөй хандын легендарлуу ашы – көчмөн цивилизациясынын Олимпиадасына айланган улуу тарыхый окуя. Эмне үчүн бул жөн гана аш эмес? Көчмөндөрдө улуу башкаруучуларга берилген аш жөн гана кайгы-капага байланышкан жөрөлгө эмес, маанилүү саясий форум да болгон.

Көкөтөйдүн ашы, түпкүлүгүндө, азыркы Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын башаты десек эч жаңылбайбыз.

Эпосто сүрөттөлгөндөй, Ысык-Көлдүн кооз Каркыра жайлоосуна дүйнөнүн ар тарабынан коноктор чогулат. Алар ар кандай оюндарда бири-бири менен күч сынашат. Бүгүн биз Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарында көрүп жаткан оюндардын көбү «Манаста» сүрөттөлгөн: эр сайыш, эр эңиш, жамбы атуу, балбан күрөш, ордо, тогуз коргоол, ат чабыш, улак тартыш. Акыркы оюндун негизинде азыркы көк бөрү оюну калыптанган.

Бул жерде өзгөчө көңүл бурууга арзый турган нерсе – көк бөрүнү азыркы спорттук оюн катары түзүп, аны заманбап формага салган көрүнүктүү кинорежиссёр, «кыргыз кереметин» жаратуучулардын бири Болот Шамшиев болгон. 1996-жылы ал бул байыркы оюнда чыныгы революция жасаган. Ал оюнду системалаштырып, тай казанды ойлоп таап, оюнду үч таймга бөлүп, талаанын геометриясын иштеп чыккан. Ошондой эле оюнду оюнчулардын саны так белгиленген командалык таймашка айландырган. Бул иште анын үзөңгүлөштөрү Темир Дүйшөкеев, Болот Шер жана Аскар Салымбеков да чоң салым кошкон. Алардын эмгегин баалайбай коюу мүмкүн эмес. 

Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын ар биринде эң көп күтүлгөн жана эң кызыктуу окуя – көк бөрү экени талашсыз! Калыптанып калган салт боюнча, бүтүндөй мелдештин финалдык аккорду, анын кульминациясы дал ушул оюн болуп келет. Биздин эр жүрөк жигиттерибиз бул оюнда дайыма мыкты оюн көрсөтүп келишет!

Албетте, Евразиянын эбегейсиз аймагында Батыш менен Чыгыш цивилизацияларынын ортосунда жашаган байыркы көчмөндөрдүн урпактары жалгыз эле кыргыздар эмес. Тарыхтын ар кайсы мезгилинде бул аймакта көптөгөн көчмөн элдер жашап, мамлекеттерди жана империяларды куруп, өз маданиятын жараткан: скифтер, сактар, сарматтар, хуннулар, гунндар, түрк элдери, монголдор жана башка көптөгөн элдер.

«Манастын» кудурети, анын көчмөн цивилизациясынын архетиптик образын жаратканында. Ошол эле учурда анда отурукташкан жана көчмөн цивилизациялардын карама-каршылыгы да көрсөтүлгөн. Ошондуктан «Манас» эпосу маданий жактан алганда бүтүндөй көчмөн цивилизациясынын квинтэссенциясы болуп саналат деп айтууга болот.

Эпостун өзгөчөлүгү – бир жагынан байыркы (антикалык) трагедиянын чыныгы бийиктигине жетсе, экинчи жагынан философиялык тереңдиги менен айырмаланат. Байыркы гректер да, байыркы кытайлар да отурукташкан жана көчмөн цивилизациялардын карама-каршылыгын жакшы билишкен. Алар өздөрүн көчмөндөргө салыштыруу аркылуу гана «маданияттуу элбиз» деп эсептешкен. Ошондуктан алар «варварлар» деп аталган көчмөндөргө этият мамиле кылып, алардын айбатынан коркуп келишкен. Байыркы гректер аларды кентаврлар деп жарым адам, жарым жаныбар түрүндө сүрөттөшкөн. Ал эми кытайлар алардан коргонуу үчүн Улуу Кытай дубалын курушкан.

XIX кылымдын аягында Европада кайра жанданган азыркы Олимпиада оюндары – байыркы (антикалык) цивилизациянын улуу мурасы. Ал эми көчмөндөр тарабынан, гректердин түбөлүктүү антагонисттери катары, XXI кылымга чейин буга окшош дүйнөлүк масштабдагы долбоор сунуштала элек болчу. Убакытты созбой 2014-жылы Кыргызстанда Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары жаралды. Балким, ошол учурда долбоордун автору Аскат Акибаев өзү да анын эмгеги келечекте кандай масштабга жетерин элестете албаса керек.

Эгер 2014-жылы өткөн биринчи оюндарга 19 өлкөдөн 500дөн бир аз ашуун спортчу келип, спорттун 10 түрү боюнча мелдешке катышса, 2026-жылдагы оюндарга дүйнөнүн жүздөн ашуун өлкөсүнөн 3000 спортчу келип, спорттун 43 түрү боюнча күч сынашты. Демек, Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын Олимпиада оюндарынын башкы антитезасы деп айтууга толугу менен болот. Кыргызстан аркылуу көчмөндөрдүн байыркы маданияты кайра жаралып, азыркы глобалдашкан дүйнөдө экинчи өмүргө ээ болду. Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары Олимпиада оюндарынын антиподу жана ошол эле учурда эгиз бир тууганы катары акыры анын жанындагы өз ордун тапты.

Көчмөндөр оюндары классикалык Олимпиадада болбогон кандай жаңылыкты алып келүүдө? Бул – интерактивдүүлүк элементи. Башкача айтканда, көрарман оюндарды жөн гана көрүп отурбастан, ошол окуянын түздөн-түз катышуучусуна айланганга мүмкүнчүлүк түзүлөт. Каалоочулар айрым мелдештерге катышып, ат минип, улуттук кийимдерди кийип көрүп, улуттук тамак-аштардан даам татып, кэмпинг уюштуруп, ырдап, бийлеп, этникалык оюндарды ойной алышат. Бир сөз менен айтканда, адам этномаданиятка толугу менен сүңгүп кирип, убакыт машинасы менен өткөнгө саякаттап келгендей таасир ала алат.

Демек, Көчмөндөр оюндары эл аралык ийгиликке жетери айдан ачык.

Дагы бир өтө маанилүү нерсе: Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары дүйнө элдеринин этнооюндары менен толукталышы мүмкүн. Башкача айтканда, Олимпиаданын спорт түрлөрүнө кирбеген улуттук оюндар да анын курамына кошула алат. Родео, коррида сыяктуу оюндар Көчмөндөр оюндарынын программасына оңой эле кирип, анын өзүнчө бир бөлүгүнө айланышы толук ыктымал!

Быйыл уюштуруучулар Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары мындан ары көчмөндөрдүн маданияты менен гана чектелбестен, дүйнөнүн бардык этномаданияттарын жана этнооюндарын камтый аларын жарыялаганы да бекеринен эмес.

АКШ, араб өлкөлөрү, Испания, Скандинавия өлкөлөрү, Япония, Кытай, Монголия – гипотетикалык жактан алганда, бул өлкөлөрдүн баары эстафетаны уланта алышат!

Эгер Олимпиаданын символу – эстафета катары өткөрүлүп берилген от (факел) болсо, Номадиаданын символу – суу. Суу атайын идишке куюлуп, эстафета катары өткөрүлүп берилет. Ошентип, эки Олимпиаданын символдору – бири-биринен айырмаланган эки стихия: суу жана от. Экөө тең жашоонун негизи!

Нидерландиялык тарыхчы жана маданият теоретиги Йохан Хёйзинга: «Оюн – маданият менен цивилизациянын негизи», – деп эсептеген. Бул отурукташкан да, көчмөн да цивилизациялар оюндан жаралгандыгын айгинелейт.

Кыргызстандын аракеттеринин аркасында дүйнө жүзү көчмөн маданияты менен акыры татыктуу деңгээлде тааныша алды. Ал эми биздин жаш муун көчмөн маданияты өткөндүн калдыгы эмес, бүгүн да (XXI кылымда) сыймыктанууга арзый турган мурас экенин акыры түшүндү.

Шекспир койгон түбөлүктүү суроо бар: «Бар болуу же жок болуу?» Кыргыздар «көчмөн маданияты бар болсун!» деген өкүм чыгарды. Ал эми кыргыз адабиятынын генийи Кубатбек Жусубалиев жазгандай: бар болуу – Кудайды жана адамды сүйүү дегендик.

Улук жана Жылдыз Уракунофф