— Ички иштер министрлигинин мурдагы жетекчиси, милициянын генерал-майору Мелис Турганбаев саясий эрк уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөштү башкарыла турчу процесске айланткандыгы, жарандардын укуктары тоскоолдук эмес, тескерисинче таяныч экендиги жана жетишкен жыйынтыктарды бекемдөө үчүн кандай кадамдар керектиги тууралуу NazarNewsка айтып берди.

— Мелис Токтомамбетович, уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөштүн азыркы этабын кандай баалайсыз?

— Биз кайрылгыс чекке жеттик: уюшкан кылмыштуу топторго (УКТ) каршы күрөш башкарылуучу болду жана ведомстволор аралык деңгээлге чыкты. Мен муну жаран катары да, системаны ичинен билген адам катары да айтып жатам. Басым бир эле учурда — ыкчам, финансылык, укуктук жана эл аралык багыттарда жүргүзүлүүдө. Бул — конкреттүү механизмдерге чейин жеткирилген саясий эрктин жыйынтыгы.

— Президенттин катышуусу натыйжа берген мисалдарды келтире аласызбы?

— Албетте! Шанхай Кызматташтык Уюмунун уюшкан кылмыштуулукка каршы аракеттенүү боюнча штаб-квартирасын Бишкекте жайгаштыруу чечими далилдер менен алмашууну ылдамдатты, экстрадиция жана активдерди кайтаруу жол-жоболорун жеңилдетти.

Мындан тышкары, ИИМде модернизациялоо жүрдү: видеоаналитика, финансылык чалгындоо, далилдердин санариптик байланышы — материалдарга жетүүнүн так көзөмөлү жана соттогу позициянын бекемделиши. Бул механизмдер азыртадан эле практикалык натыйжа берип жатат.

Өзгөчө белгилеп кетким келет: Кыргыз Республикасынын Президенти Садыр Жапаров уюшкан кылмыштуулукка каршы аракеттенүү жөнүндө мыйзамга кол коюп, саясий эрк көрсөттү. Бул — принципиалдуу кадам. Кол коюлган мыйзам системага так укуктук негиз берип, мамлекеттин бул багыттагы артыкчылыгын аныктады.

— Бул жөнөкөй жаранга эмне берет?

— Ыкчам реакция жана алдын ала божомолдоого боло турган тартип. Көчөдө өз билемдик азаят, бизнес үчүн тынч шарт жаралат. Кылмышкер аны далилдер менен ыкчам кармашарын билсе, же четке кетет, же мыйзам алдында жооп берет.

— Аймактан бир мисал келтире аласызбы?

— Жакында Бишкекте “тез аракеттенүүчү топтор” эки сутканын ичинде базардагы опузалап акча талап кылгандарды кармады: үч адам кармалып, ишкерлерге 3 миллион сомго жакын каражат кайтарылды. Аналитика эпизоддорду бир ишке бириктирди; кармоодон тартып сотко өткөрүүгө чейин үч жума кетти — мурда бир нече айларга созулчу.

— Сынчылар «бул жөн гана пиар» дешет.

— Чыныгы иш көп учурда унчукпай жасалат. Баа нейтралдаштырылган топтор, сот өкүмдөрү жана кайтарылган активдер менен берилет. Ошол эле учурда жарандардын укуктары сакталууга тийиш: адвокат алгачкы сааттардан тартып ишке катышат, тергөө аракеттери видеого жазылат, ички текшерүүлөр, ишеним телефондору иштейт, күбөлөр корголот, шектүүлөрдүн байланыштарына чектөө коюлат — булар бүгүнкү күндө нормага айланды.

— Эмне үчүн сиз УКТ тууралуу өзүнчө мыйзам керек деп талап кылгансыз?

— Биз бул мыйзамды мен министрдин орун басары, андан соң министр болуп турган учурда эле даярдап, илгерилеткенбиз. Италиянын мафияга каршы системалуу күрөш тажрыйбасын жана 2000-жылдардын башындагы Грузия реформаларын алып, улуттук укук системабызга жана тергөө практикабызга ылайыкташтырганбыз.

Тилекке каршы, ошол учурда саясий элитанын бир бөлүгү колдобой койгон. Айрым депутаттар жана активисттер «милиция жакпагандарды УКТ деп атап камап баштайт» деген кооптонууну билдиришкен. Биз долбоордогу так норманы көрсөткөнбүз: адамдын УКТга мүчөлүгү же лидерлиги сот тарабынан гана аныкталат. Соттун мыйзамдуу күчүнө кирген чечиминен кийин гана ал юридикалык жактан УКТнын мүчөсү деп эсептелет. Бул — жарандардын укуктарын коргоо үчүн киргизилген кепилдик. Эгер мыйзам ошол кезде кабыл алынганда, кылмыштуулук кыйла эртерээк азаймак.

Албетте, уюшкан кылмыштуулуктун айрым көрүнүштөрүн толук жоготууга болот. Жазаларды өтөө жайларында кылмышкерлер субмаданияттын ички, жазылбаган эрежелерин карманышы мүмкүн. Бирок эркиндикте, түзөтүү мекемелеринен тышкары, мамлекеттин мыйзамынан башка эч кандай параллелдүү тартип болбошу керек.

Бүгүн бул реалдуулукка жакындады: мыйзам кабыл алынды. Президент Садыр Жапаров кол койгон уюшкан кылмыштуулукка каршы аракеттенүү жөнүндө мыйзам кызматкерлерге ылдам, чечкиндүү жана жол-жоболук жактан так иштөөгө укуктук инструмент берди.

Айта кетүүчү нерсе, совет мезгилинде Кыргыз Республикасы «уурулар мыйзамы» институту калыптанбаган жалгыз республика болгон жана бүгүн Кыргызстандын кайрадан ушундай мамлекет болуусуна бардык мүмкүнчүлүктөр бар, анткени ал үчүн өлкөнүн жогорку жетекчилигинин саясий эрки, каалоосу жана максаттуу умтулуусу бар.

— Натыйжаны бекемдөө үчүн азыр эмне кылуу зарыл?

• УКТга каршы түшүнүктүү жана катуу мыйзамды бардык боштуктарсыз толук ишке киргизүү, ыкчам жана корголгон сот өндүрүшүн камсыз кылуу, кылмыштуу кирешелерди мамлекетке кайтаруунун ачык механизмин түзүү керек.

• Параллелдүү түрдө тергөө үчүн ыңгайлуу бирдиктүү санариптик системаны ишке киргизип, “тез топтордун” ишин синхрондоштуруу зарыл. Иштер создуктурулбай өкүмгө жетиши керек.

• Санариптик криминалистика жана киберкоопсуздук тармагындагы кадр тартыштыгын артыкчылыктуу окутуу жана насаатчылык аркылуу 6–12 айда кыскартууга болот.

• Алдыңкы сапта иштеген кызматкерлерди социалдык жактан бекемдөө маанилүү: татыктуу маяна, камсыздандыруу, турак жай, психологиялык колдоо жана таза кызматтын так стандарттары — бул жеңилдик эмес, натыйжалуулуктун шарты.

— Милицияны социалдык колдоодо эң башкысы эмне?

Бул — мамлекеттин абийир маселеси. Кызматкерлер кылмыштан элди коргоп жатып, өз үй-бүлөсүн толук кандуу камсыздай албай калбашы керек. Адамга кам көрүү — жеңилдик эмес, иштин эффективдүүлүгүнүн негизи.

— Технологиялардын артыкчылыгы тууралуу — сиздин тажрыйбаңыз?

— Биз заманбап маалыматтык технологияларга басым жасадык. Каржылоону таап, кызматкерлердин тобун Швейцарияга окутууга жибергенбиз, ал жакта санариптик криминалистика жана чоң маалыматтарды талдоо кеңири колдонулат. Бул ыкма практикалык натыйжасын берди. Дал ошол технологиялык ыкмалар жана окуяларды санариптик реконструкциялоо аркылуу биз Медет Садыркуловдун, Слепченконун жана айдоочунун өлүмү боюнча эң резонанстуу иштин толук картинасын калыбына келтирдик. Маалыматтар жана байланыштар менен кылдат иштөө далилдерди ырааттуу топтоого мүмкүндүк берди.

— Эл жакынкы бир жылда эмнени көрө алат?

— Тез экстрадициялардын эсебинен “гастролёрлор” азаят, чакан бизнеске карата көчөдөгү опузалоо кыскарып, типтүү эпизоддор боюнча өкүмдөр ылдамдайт. Бул тенденциялар Ош жана Чүй облустарындагы ачык маалыматтардан азыр эле байкалууда.

— Ички иштер министри Улан Ниязбековдун ишине бааңыз?

— Жогору баалайм. Сабырдуу, ырааттуу, популизмсиз иш алып барат. Камера аз — тартип жана жыйынтык көп. Деталдарга көңүл буруу, адамдарга урмат жана принципиалдуулук – мунун бары жоопкерчиликтин белгиси.

— Жаш кызматкерлерге эмне айтар элеңиз?

— Ар-намысыңарды жана кол тамгаңарды сактагыла — ар бир протоколдун артында бирөөнүн коопсуздугу турат. Күн сайын үйрөнгүлө, санариптик криминалистика менен жол-жоболорду өздөштүргүлө. Маалыматты жана мыйзамды билген адам ашыкча ызы-чуусуз жеңет. Команда менен иштегиле, бири-бириңерди колдогула, жарандарды урматтагыла. Чынчыл жана кесипкөй болсоңор, артыңарда мамлекет турат. Форма — жөн гана кийим эмес, сыймык экенин унутпагыла. Ар бир нөөмөткө чыгарда өзүңөргө суроо бергиле: «Мен бүгүн шаарды бир аз болсо да коопсуз кылдымбы?» Жооп «ооба» болсо — демек, силер өз ордуңардасыңар.

— Эл азыркы жетишкендиктен артка кетүүдөн чочулайт. Эмне дейсиз?

— Артка кетүү система толук калыптанбаган жерде болот. Ага каршы дары- саясий эрк, институттук бекемдик жана коомдун коопсуздукка болгон талабы. Бул факторлор бизде бар, же бери дегенде эле калыптанып жатат. Демек, башталган ишти сабырдуулук менен аягына чыгаруу зарыл. Расмий статистика — ИИМ, УКМК жана прокуратуранын маалыматтары — 2025-жылдагы динамика этият позитивдүү экенин көрсөтүүдө.

Окурманга кайрылуу

— Коопсуздук — бул баланын мектепке барган жолу, подъезддеги жарык, тынч короо. Мамлекет кылмыштуулукка каршы басым жасайт, коом колдойт жана адилет натыйжа талап кылат. Профилактика маанилүү: спорт, насаатчылар жана өспүрүмдөр үчүн жарым-жартылай иш орундар көбөйсө, УКТга азгырыктар азаят. Мыйзамдуу жашоону тандагандарга иш жана туура багыт керек.

Журналист: Маегиңиз үчүн рахмат, ийгилик каалайбыз!

Мелис Турганбаев: Рахмат!